Inleiding
Mitochondriële neuro-gastro-intestinale encefalomyopathie (MNGIE) is een erfelijke
stofwisselingsziekte. Met ‘stofwisseling’ wordt het omzetten en verwerken van stoffen in ons
lichaam bedoeld. Dat is nodig voor de opbouw van weefsels, zoals spieren, botten en
organen en voor het vrijmaken van energie. De stofwisseling vindt plaats in alle cellen van
ons lichaam, waar enzymen hun werk doen. Als er iets mis is met een enzym, is de
stofwisseling verstoord. Soms heeft dat tot gevolg dat een bepaalde stof niet meer kan
worden omgezet en zich ophoopt in de cel. Maar bij andere stofwisselingsziekten kan een
stof juist niet meer worden geproduceerd, of ontstaat er een energietekort. Als dit tot
klachten leidt, noemen we het een stofwisselingsziekte.
Achtergrond
Cellen zijn de bouwstenen van het lichaam. Het menselijk lichaam bestaat uit verschillende
typen cellen, passend bij het orgaan of weefsel waarbij de cel hoort. De cellen van de huid
hebben andere taken (zoals de bescherming van het lichaam tegen schadelijke invloeden
van buitenaf) dan de cellen van de lever (bijvoorbeeld de verwerking van de stoffen, die in
de darm zijn opgenomen en het maken van hormonen en bloedstollingsfactoren).
Elke cel heeft een aantal onderdelen die een rol spelen bij de energievoorziening, bij de
productie van eiwitten en bouwstoffen voor het lichaam of bij speciale functies van de
specifieke cel. Een voorbeeld van zo’n celonderdeel is het mitochondrion. Dit is eigenlijk de
energiefabriek van de cel.
Mitochondriën
Je lichaam heeft energie nodig voor alles wat je doet: voor bewegen, denken en het laten
kloppen van je hart. Die energie haalt je lichaam uit eten, of uit opgeslagen voorraden in
spieren en vet. De koolhydraten, vetten en eiwitten die we eten en opslaan, kunnen niet
direct gebruikt worden. Ze moeten eerst omgezet worden in een energievorm waar de
lichaamscellen mee uit de voeten kunnen. Die stof heet ATP en wordt gemaakt in de
energiecentrales van je cellen: de mitochondriën.
De energiecentrales worden allereerst gevoed met suikers (koolhydraten) uit het bloed. Als
die opraken, worden de suikervoorraden in de lever en de spieren aangesproken. Pas daarna
schakelen de mitochondriën over op de verbranding van vetten. Vetten zijn in feite de
energievoorraad voor noodgevallen. Al die verschillende vormen van energieproductie
worden geregeld door specifieke enzymen. Het eindproduct van de energieproductie is ATP,
een handig energiepakketje dat naar plaatsen in de cel kan gaan, waar de energie nodig is.
Het defecte of ontbrekende enzym
MNGIE wordt veroorzaakt door verminderde activiteit van het enzym thymidine fosforylase
(TP). Dit enzymdefect leidt tot grote hoeveelheden thymidine en deoxyuridine. Het enzym
kan deze stoffen namelijk niet meer afbreken. De ophoping van deze stoffen heeft effect op
de stabiliteit van het mitochondriële DNA. Dit leidt tot een stoornis in de werking van de
mitochondriën. Hierdoor ontstaan er problemen in de verspreiding van voedingsstoffen en
de afvoer van afvalstoffen.
Symptomen
MNGIE kan op elke leeftijd aan het licht komen, van pasgeborenen tot in de volwassenheid.
Bij 60% van de patiënten beginnen de symptomen voor hun 20ste levensjaar. De afkorting
van MNGIE geeft aan dat bij meerdere delen van het lichaam problemen kunnen ontstaan.
We leggen per onderdeel uit welke symptomen op kunnen treden. De M staat voor
mitochondrieel.
N staat voor neuro wat te maken heeft met problemen in de hersenen. Symptomen zijn
laaghangende of een gezakt bovenooglid en verlamming of zwakte van de oogspieren die de
oogbewegingen controleren. Een ander belangrijk kenmerk van MNGIE is het verdwijnen
van de witte stof in de hersenen. Hierdoor vindt de geleiding van zenuwprikkels minder goed
plaats. Dit betekent dat de hersenen de boodschappen niet goed door kunnen geven aan het
lichaam, wat tot motorische problemen kan leiden.
GI staat voor gastro-intestinaal wat maagdarmstelsel betekent. De problemen hierbij zijn
braken (na het eten), slikproblemen, terugvloeien van maagzuur in de slokdarm,
onregelmatig buikpijn, een opgezette buik en snel een ‘vol’ gevoel hebben. Daarnaast komt
diarree ook voor wat meestal lijdt tot extreme magerheid. Ook kan er sprake zijn van
uitstulpingen in bijvoorbeeld de maag of darm. Problemen met het maagdarmstelsel vormen
een belangrijk onderdeel binnen MNGIE en leiden vaak tot ernstige
voedingsproblemen. E staat voor encefalomyopathie wat zenuwstelsel en spieren betekent.
Schade aan de zenuwen uit zich in tintelingen in de vingers en zwakheid van de ledematen.
Problemen met het zenuwstelsel vormen samen met het maagdarmstelsel het karakter van
de ziekte.
Andere symptomen kunnen zijn: doofheid, bloedarmoede, leverschade, blaasproblemen,
klein postuur, hartproblemen en ophopen van zuren, wat leidt tot zuurvergiftiging.
Diagnose
Het enzymdefect bij MNGIE zorgt ervoor dat thymidine en deoxyuridine zich opstapelen. De
diagnose wordt daarom ook gesteld door een hoge plasmaspiegel van thymidine en/of
deoxyuridine aan te tonen. Vervolgens kan het enzym TP gemeten worden. Tot slot kan men
met DNA-onderzoek kijken naar veranderingen in het gen (TYMP) dat MNGIE veroorzaakt.
Daarnaast kan er in spierweefsel een opeenhoping van mitochondriën te zien zijn aan de
rand van een spierbiopt. Zoals al eerder genoemd, vormt de achteruitgang van de witte
hersenstof een belangrijk kenmerk van MNGIE. Deze karakteristieke veranderingen in de
hersenen kan men met een MRI in beeld brengen.
