Inleiding
LCHAD- en MTP-deficiëntie zijn zeldzame, erfelijke stofwisselingsziekten. Met
‘stofwisseling’ wordt het omzetten en verwerken van stoffen in ons lichaam bedoeld.
Dat is nodig voor de opbouw van weefsels, zoals spieren, botten en organen, en voor
het vrijmaken van energie. De stofwisseling vindt plaats in alle cellen van ons
lichaam, waar enzymen hun werk doen. Als er iets mis is met een enzym, is de
stofwisseling verstoord. Een bepaalde stof kan niet meer worden omgezet en hoopt
zich op in de cel, terwijl het mogelijk belangrijke product te weinig of soms helemaal
niet meer gevormd wordt. Als dit tot klachten leidt, noemen we het een
stofwisselingsziekte.
Vetzuuroxidatiestoornissen
LCHAD- en MTP-deficiëntie zijn zogenoemde ‘vetzuuroxidatiestoornissen’,
stoornissen in de verbranding van vetten uit het voedsel en uit de vetvoorraden in het
lichaam. Vetten zijn opgebouwd uit vetzuren en glycerol. De vetverbranding is een
proces waarbij de vetten in verschillende kleine stapjes worden afgebroken en
omgezet in energie.
De eerste vetzuuroxidatiestoornissen werden ontdekt in de jaren ’70 van de vorige
eeuw. LCHADD is pas in 1983 voor het eerst beschreven. De ziekte is dus een
nieuwkomer op het gebied van stofwisselingsziekten. LCHAD- en MTP-deficiëntie
horen bij dezelfde groep stofwisselingsziekten als de bekendere VLCADD en hebben
ook deels vergelijkbare symptomen.
Mitochondriën
Je lichaam heeft energie nodig voor alles wat je doet: voor bewegen, denken en het
laten kloppen van je hart. Je lichaam haalt energie uit voedingsstoffen die we eten en
opslaan, zoals koolhydraten, vetten en eiwitten. Deze stoffen kunnen niet direct
gebruikt worden als energie, maar moeten eerst worden omgezet in een energievorm
die de lichaamscellen wel kan gebruiken. Die energievorm heet ATP en wordt
gemaakt in de energiecentrales van je cellen: de mitochondriën. In de mitochondriën
worden de door het lichaam opgenomen voedingsstoffen afgebroken en wordt er uit
de voedingsstoffen energie vrijgemaakt en opgeslagen als ATP. Er zijn verschillende
enzymen die helpen met het afbreken van de verschillende soorten voedingsstoffen.
De mitochondriën halen eerst energie uit suikers (koolhydraten) in het bloed. Deze
suikers zijn opgenomen uit de voeding. Als de suikers uit het bloed opraken, worden
de suikervoorraden in de spieren en lever gebruikt. Pas wanneer deze
suikervoorraden op zijn, schakelen de mitochondriën over op de verbranding van
vetten. Dit is bijvoorbeeld nodig bij lang vasten (’s nachts) of langdurige inspanning,
zoals bijvoorbeeld tijdens sporten.
Vetzuuroxidatie
De verbranding van vetzuren in de mitochondriën wordt ‘vetzuuroxidatie’ genoemd
(oxideren betekent verbranden). Om energie uit vetzuren te kunnen halen, zijn er in
de mitochondriën twee stappen nodig: de vetzuren moeten eerst
het mitochondrion binnenkomen en daarna moeten ze worden afgebroken, zodat de
energie kan worden vrijgemaakt en er ATP kan worden gemaakt.
In de eerste stap is carnitine een belangrijke stof. Carnitine kan worden beschouwd
als een soort gids die de langeketenvetzuren helpt om het mitochondrion binnen te
komen. Verschillende enzymen koppelen de langeketenvetzuren aan carnitine en
ontkoppelen ze weer als ze in het mitochondrion zijn. Eenmaal in het mitochondrion
worden er, met behulp van enzymen, telkens kleine stukjes van de vetzuren
afgebroken. Omdat niet alle vetzuren even groot zijn, zijn er binnen het
mitochondrion verschillende enzymen voor het afbreken van korte, middellange of
lange vetzuurketens. Via de citroenzuurcyclus en de ademhalingsketen wordt de
energie uit deze kleine stukjes vrijgemaakt en opgeslagen als ATP, de energievorm
die de lichaamscellen kunnen gebruiken.
Vetzuuroxidatiestoornis
Wanneer een van deze enzymen niet goed werkt of onvoldoende aanwezig is, kan
het afbreken van vetzuren en het omzetten in energie niet meer voldoende
plaatsvinden. Het gevolg is een vetzuuroxidatiestoornis. Doordat de vetzuren
onvoldoende kunnen worden omgezet in energie, kan er een energietekort voor de
cellen ontstaan. Ook kunnen tussenproducten van de afbraak van vetzuren zich
ophopen in het lichaam.
Het defecte of ontbrekende enzym
Bij LCHAD- en MTP-deficiëntie werken de enzymen in het MTP-eiwit allemaal of
gedeeltelijk niet goed. MTP staat voor ‘mitochondrial trifunctional protein’. Dit is een
groot eiwit dat bestaat uit drie verschillende enzymen. ‘Trifunctional’ betekent
‘drievoudige werking’. Bij MTP-deficiëntie werken alle drie de enzymen in het eiwit
niet of minder goed. Een van de enzymen van het MTP-eiwit is LCHAD. LCHAD
staat voor ‘long-chain 3-hydroxyacyl-coenzyme A dehydrogenase’. Bij LCHAD
deficiëntie werkt dit enzym onvoldoende. De andere enzymen van het MTP-eiwit
werken nog wel voldoende.
Zeldzaamheid
LCHADD is een zeldzame stofwisselingsziekte. In België komt de ziekte bij ongeveer
1 op de 300.000 mensen voor. Wereldwijd komt de ziekte bij ongeveer 1 op de
250.000 mensen voor en rond de Oostzee nog iets vaker, bij 1 op de 120.000 en in
de provincie Pommeren zelfs bij 1 op de 20.000.
Symptomen
Hoewel de eerste symptomen zich meestal voordoen op jonge leeftijd, is er veel
variatie in de ernst van de symptomen. Sommige kinderen krijgen vlak na de
geboorte al klachten van suf worden en slecht drinken, lage bloedsuikers, en
spierafbraak en/of hartproblemen. Het hart kan vergroot zijn, slecht samentrekken of
onregelmatig kloppen. Een klein deel van de kinderen met LCHAD- of MTP
deficiëntie overlijdt daardoor op jonge leeftijd. Andere kinderen met LCHAD- of MTP
deficiëntie krijgen bijvoorbeeld vooral klachten bij te lang niets eten (bijvoorbeeld
door braken) of bij koorts of inspanning (wanneer het lichaam veel energie nodig
heeft). Meestal gaat het dan om spierklachten. De klachten kunnen erg verschillen,
van lichte spierpijn tot zeer ernstige spierklachten, veroorzaakt door afbraak van
spiercellen (rabdomyolyse). Wanneer veel spiercellen kapotgaan, komen de
afbraakproducten hiervan in de bloedbaan terecht en kunnen via de nieren ook in de
urine terechtkomen. De urine wordt dan rood, of zelfs colakleurig. Als dit in grote
hoeveelheden gebeurt, kunnen de nieren hierdoor beschadigen.
Sommige patiënten hebben last van epilepsie, concentratiestoornissen en/of
leerproblemen. Dit wordt niet direct door de problemen in de vetzuurverbranding
veroorzaakt, maar is vaak het gevolg van lage bloedsuikers (hypoglykemie) tijdens
een ontregelde periode, vaak in het eerste levensjaar. Hersencellen zijn erg gevoelig
voor energietekort (veroorzaakt door de lage bloedsuikers) en kunnen als gevolg van
een lage bloedsuiker schade oplopen.
Bij LCHAD- en MTP-deficiëntie kunnen ook cellen van het netvlies en zenuwcellen
beschadigen. Dit komt bij andere langeketenvetzuuroxidatiestoornissen, zoals
bijvoorbeeld VLCADD, niet voor. Schade aan het netvlies (retinopathie) kan leiden tot
slechtziendheid. Beschadiging van de zenuwcellen (neuropathie) kan leiden tot
zwakkere spieren en/of een verminderd gevoel in de huid.
Van de andere organen heeft de lever vaak het meeste te lijden onder de gevolgen
van LCHADD. De lever kan vergroot zijn.
Diagnose
De symptomen van LCHAD- en MTP-deficiëntie lijken erg op die van andere
vetzuuroxidatiestoornissen, zoals VLCADD. Met name afwijkende acylcarnitines (dit
zijn de vetzuren die zijn gekoppeld aan het carnitine, de gids voor vetzuren om het
mitochondrion binnen te komen) in het bloed, maar soms ook de aanwezigheid van
bepaalde stoffen in de urine, kunnen voor artsen een aanwijzing zijn dat het om
LCHAD- of MTP-deficiëntie gaat. Voor een definitieve diagnose is enzym- en DNA
onderzoek nodig. De enzymactiviteit wordt dan gemeten in de witte bloedcellen en in
de huidcellen. Ook wordt er in het DNA gekeken of er sprake is van een mutatie die
de oorzaak kan zijn van de LCHAD- of MTP-deficiëntie.
Het is bijna altijd mogelijk om binnen een aantal weken met zekerheid vast te stellen
of uit te sluiten of een kind een (langeketen-)vetzuuroxidatiestoornis heeft. Als er
meer kinderen in het gezin zijn, worden zij meestal ook onderzocht. In het erfelijk
materiaal van de ouders kan worden onderzocht of zij drager zijn van de mutatie die
bij hun kind de ziekte heeft veroorzaakt.
