Inleiding
Lysosomale zure lipase deficiëntie (LAL-D) is een erfelijke stofwisselingsziekte. Met
‘stofwisseling’ wordt het omzetten en verwerken van stoffen in ons lichaam bedoeld.
Dat is nodig voor de opbouw van weefsels, zoals spieren, botten en organen en voor
het vrijmaken van energie. De stofwisseling vindt plaats in alle cellen van ons
lichaam, waar enzymen hun werk doen. Als er iets mis is met een enzym, is de
stofwisseling verstoord. Een bepaalde stof kan niet meer worden omgezet en hoopt
zich op in de cel, terwijl het mogelijk belangrijke product te weinig of soms helemaal
niet meer gevormd wordt. Deze situatie kan tot minder of meer ernstige klachten
leiden. Dit noemen we een stofwisselingsziekte.
Achtergrond
Lysosomale zure lipase deficiëntie (LAL-D) zorgt voor een ophoping van cholesteryl
esters en triglyceriden (bepaalde vetten) in de lysosomen van weefsels. Lysosomen
zijn de onderdelen van een cel die zorgen voor de afbraak van ‘afvalproducten’. Het
gaat bij LAL-D dan vooral om de lever, de milt en het hart- en vaatstelsel. De
klachten worden voornamelijk veroorzaakt door de opstapeling van vetten in de lever
en de darmwand, waardoor voedsel niet goed kan worden opgenomen.
Lysosomale stapelingsziekten
Lysosomen zijn onderdelen in de cellen van een mens. Het zijn in feite de
recyclefabriekjes van de cel, waar moleculen worden afgebroken. Dit zijn
bijvoorbeeld oude, kapotte celonderdelen, of delen van virussen of bacteriën die door
het lichaam zijn vernietigd. In deze lysosomen worden grote moleculen in kleinere
stukken geknipt, waarna ze vervolgens door de cel hergebruikt worden. De
gemiddeld 300 lysosomen in een cel zijn zeer verschillend. Hun vorm is afhankelijk
van welke moleculen ze precies moeten afbreken. Binnen een lysosoom zijn zo’n
tientallen enzymen actief, die elk een specifieke stap in het verknippen van een stof
uitvoeren. Als er een enzym ontbreekt of zijn werk niet goed doet, kan één stap in de
verwerking niet worden uitgevoerd. De stof die verwerkt had moeten worden, hoopt
zich dan op in het lysosoom. Vandaar de naam lysosomale stapelingsziekten: een
ongewenste stof stapelt zich op in het lysosoom. Dit heeft gevolgen voor de cel en
uiteindelijk ook voor de organen en het lichaam.
Het defecte of ontbrekende enzym
Het enzym LAL (lysosomal acid lipase) functioneert onvoldoende. Dit enzym is
belangrijk in de afbraak van vetten, o.a. cholesterol.
Zeldzaamheid
De aandoening is erg zeldzaam. Er zijn schattingen van 1 op 40.000 tot 1 op 300.000
personen. Waarschijnlijk wordt een deel van de diagnoses echter gemist, vanwege
het klachtenpatroon dat sterk overeenkomt met verschillende andere aandoeningen.
Symptomen
LAL-D is een aandoening die zich op verschillende manieren uit. Er worden daarom
twee verschillende typen van deze aandoening omschreven, met hetzelfde
onderliggende gendefect. De ernst wordt bepaald door de mate waarin het enzym
werkzaam is.
Ziekte van Wolman
De meest ernstige vorm (vroeger ook wel de ziekte van Wolman) geeft al in de
eerste levensweken ernstige klachten. De lever en milt zijn sterk vergroot. De arts
kan dit voelen bij lichamelijk onderzoek en bij een deel van de kinderen is te zien dat
de buik naar voren steekt. De baby braakt veel en heeft diarree, waardoor
voedingsstoffen niet goed worden opgenomen. Er treedt vervolgens een groeistop
op. De situatie verslechtert verder, doordat cholesterol en vetten zich in de lever
ophopen. Dit kan leiden tot leverfibrose en -cirrose. De leverschade kan zich uiten in
de vorm van geelzucht. Er is ook vetstapeling in de milt, de bijnieren, lymfeklieren,
darmwand en bloedvaten. Tevens kan er kalk ophopen in de bijnieren. Het lichaam
verzwakt snel en vaak overlijden patiënten al op jonge leeftijd.
CESD
De mildere vorm (CESD: cholesterylester storage disease) is vaak pas merkbaar in
de kindertijd, adolescentie of zelfs laat in de volwassen leeftijd. De gemiddelde
leeftijd bij diagnose is vijf jaar. Klachten ontstaan vaak al vroeg, maar het kan een tijd
duren voordat de diagnose echt gesteld wordt. De patiënten kunnen achterblijven in
groei en een vergrote lever en/of milt hebben. Een deel van de kinderen heeft maag
darmklachten, in de vorm van diarree, braken en buikpijn. Soms zijn gele
vetopstapelingen te zien onder de oogleden. Vanwege de hogere hoeveelheden
cholesterol en vetten in het bloed, is het risico op hart- en vaatziekten verhoogd.
Soms overlijden patiënten hier plotseling aan en blijkt later dat LAL-D de
onderliggende ziekte is.
Diagnose
De arts stelt de diagnose LAL-D door de activiteit van het enzym LAL te meten. Dit
kan in cellen van leverweefsel, maar ook in bloed. Tevens wordt DNA-analyse
ingezet. In het bloed zijn vaak verhoogde waarden te vinden van bepaalde enzymen
die leverschade aangeven. Ook triglyceriden en LDL-cholesterol zijn verhoogd. Het
HDL-cholesterol is verlaagd.
Als de organen in beeld worden gebracht, ziet de arts dat de lever en milt vergroot
zijn. Hij kan een stukje lever weghalen (biopsie) om te onderzoeken op afwijkingen.
In deze biopsie is dan te zien dat er meer vetstapeling te zien is dan normaal. Ook
kan fibrose en cirrose worden gevonden. Dit is echter niet voldoende bewijs voor de
aandoening.
